خارش پا یکی از شایعترین مشکلات پوستی است که میتواند زندگی روزمره را مختل کند. این خارش ممکن است در نواحی مختلف پا از جمله زانو به پایین، زانو به بالا، یا بغل پا ظاهر شود. دلایل خارش پا بسیار متنوع هستند و از مشکلات ساده پوستی مانند خشکی تا بیماریهای جدیتر مانند دیابت و مشکلات کبدی را شامل میشوند. در این مقاله به بررسی کامل علل خارش پا در نواحی مختلف، روشهای تشخیص و درمانهای موثر میپردازیم.
بسیاری از افراد گزارش میدهند که خارش پاهایشان در شب شدیدتر میشود. دلایل اصلی تشدید خارش پا در شب عبارتند از:
-کاهش تحریکات محیطی: در شب ذهن کمتر مشغول است و توجه بیشتری به احساسات بدنی میشود.
-افزایش دمای بدن: گرمای تختخواب و پتو باعث افزایش جریان خون و تشدید خارش میشود.
-ریتم شبانهروزی: سطح کورتیزول (هورمون ضدالتهاب) در شب کاهش مییابد.
-از دست دادن رطوبت پوست: در طول شب پوست آب خود را از دست میدهد و خشکتر میشود.
-گال و ساس تختخواب: این حشرات در شب فعالترند و باعث خارش شدید میشوند.
علت خارش بدن مخصوصا پاها
افراد گاه به گاه به خارش یا احساسی دچار می شوند که مقاومت در برابر وسوسه خاراندن آن دشوار است. اغلب تعیین علت دقیق خارش بدن آسان نیست. این علت می تواند به سادگی جنس لباس یا به جدی بودن علامت یک راش یا بیماری های پوستی مانند انواع اگزما باشد.
ابتدا باید از ساده ترین راه حل ها شروع کرد. لباس دیگری پوشیده، از پوست خود مراقبت کرده و از محرک های احتمالی خارش دوری کنید. در صورت چاره ساز نبودن این راهکار ها، باید از پزشک خود بخواهید تا علت را بررسی و درمان مورد نیاز را تجویز کند.
علت خارش پا را می توان به چهار دسته زیر تقسیم کرد:
- علل نوروژنیک (با ریشه سیستم عصبی): علت زمینه ای این گونه از خارش پا، مشکلات سیستم عصبی است که راه های ارتباطی بدن میباشند.
- علل پاتوژنیک (بیماری زا): علت این سری از خارش ها، ناهنجاری های فیزیولوژیکی می باشد.
- علل نوروپاتیک (عصبی): نوعی خارش که به علت آسیب دیدگی عصب ایجاد می شود.
- علل پرورسپتیو (Pruriceptive): علل Pruriceptive یا تحریک کننده، به خارش هایی گفته می شود که علت آن در خود پوست شکل گرفته باشد. برای مثال، خارش پوست در مواجهه با نیش حشرات.
علت خارش پا از زانو به پایین
خارش در ناحیه زانو به پایین (ساق پا، مچ و کف پا) یکی از شایعترین انواع خارش پا است. این ناحیه به دلیل موقعیت آناتومیک خود و دوری از قلب، بیشتر در معرض مشکلات گردش خون قرار دارد.
-درماتیت استازی وریدی
درماتیت استازی وریدی یکی از اصلیترین علل خارش در ناحیه زانو به پایین است. این عارضه زمانی رخ میدهد که دریچههای داخل وریدهای پا ضعیف شده و نتوانند خون را به سمت قلب پمپ کنند. در نتیجه، خون و مایعات در ساق پا تجمع مییابد و باعث تورم، خارش و تغییر رنگ پوست میشود. به نقل از: American Academy of Dermatology بیش از ۲۰ درصد افراد بالای ۷۰ سال به درماتیت استازی مبتلا هستند.
علائم درماتیت استازی:
- تورم مچ پا که معمولاً صبحها کمتر و عصرها بیشتر است
- خارش شدید و مداوم در ناحیه ساق پا
- تغییر رنگ پوست به قهوهای یا قرمز
- پوستهپوسته شدن و ضخیم شدن پوست
- واریس در پاها
-خشکی پوست
خشکی پوست شایعترین علت خارش در تمام نواحی پا است. پوست ساق پا و پاشنه فاقد غدد چربی کافی است و به همین دلیل مستعد خشکی است. عوامل زیر خشکی پوست را تشدید میکنند:
- هوای سرد و خشک زمستان
- دوش آب داغ و طولانی
- استفاده از صابونهای قلیایی و تند
- کمآبی بدن
- افزایش سن
-نوروپاتی محیطی
نوروپاتی محیطی آسیب به اعصاب محیطی است که میتواند باعث خارش، سوزش، بیحسی و گزگز در پاها شود. این عارضه معمولاً از انگشتان پا شروع شده و به تدریج به سمت بالا گسترش مییابد. به نقل از: Cleveland Clinic شایعترین علت نوروپاتی محیطی دیابت است و اعصاب بلندتر که به پاها میروند بیشتر آسیبپذیر هستند.
-سایر علل
-عفونت قارچی (پای ورزشکار): عفونت قارچی بین انگشتان و کف پا شایع است و با خارش شدید، قرمزی و پوستهریزی همراه است.
-اگزما: اگزما باعث خشکی، قرمزی و خارش شدید پوست میشود و میتواند هر ناحیهای از پا را درگیر کند.
-پسوریازیس: یک بیماری خودایمنی که باعث تولید سریع سلولهای پوست و ایجاد لکههای قرمز پوستهدار میشود.
-گزیدگی حشرات: نیش پشه، کک و ساس میتواند باعث خارش موضعی در ساق پا شود.
علت خارش پا از زانو به بالا
خارش در ناحیه ران و بالای زانو علل متفاوتی نسبت به ساق پا دارد. این ناحیه بیشتر تحت تأثیر عوامل مکانیکی، حساسیتها و بیماریهای پوستی قرار میگیرد.
-درماتیت تماسی
درماتیت تماسی واکنش آلرژیک یا تحریکی پوست به مواد خارجی است. در ناحیه ران و بالای زانو، شایعترین علل عبارتند از:
- حساسیت به پارچه لباس یا شلوار
- مواد شوینده و نرمکننده لباس
- کرمها و لوسیونهای بدن
- فلزات موجود در زیپ یا دکمه شلوار
-ساییدگی پوست
ساییدگی داخل ران بهویژه در افراد دارای اضافه وزن شایع است. تماس مداوم پوست با پوست باعث تحریک، قرمزی و خارش میشود. این مشکل در تابستان و هنگام ورزش تشدید میشود.
-درماتیت عصبی
درماتیت عصبی یک اختلال پوستی مزمن است که با خارش شدید و تکراری در یک ناحیه مشخص همراه است. خاراندن مکرر باعث ضخیم شدن پوست میشود و خارش را بدتر میکند. این عارضه میتواند رانها، زانو و کشاله ران را درگیر کند.
-تغییرات هورمونی در زنان
خانمها در دوران بارداری، قاعدگی و یائسگی ممکن است خارش پا را تجربه کنند. علل این خارش شامل:
- تغییرات هورمونی و افزایش استروژن
- احتباس مایعات در بدن
- کشیدگی پوست در بارداری
- کلستاز بارداری (مشکل کبدی)
خارش بغل پا نشانه چیست؟
خارش در کنارهها و بغل پا (از مچ تا ران) میتواند نشانه مشکلات خاصی باشد که با سایر نواحی پا متفاوت است.
-سندرم تونل تارسال
سندرم تونل تارسال فشردگی عصب تیبیال در ناحیه داخلی مچ پا است. این فشردگی باعث خارش، سوزش و بیحسی در بغل و کف پا میشود. علائم معمولاً در شب بدتر میشوند.
-آسیب عصبی موضعی
آسیب به اعصاب خاص میتواند باعث خارش در ناحیه مشخصی از پا شود. برای مثال، فشردگی عصب پرونئال در کناره خارجی زانو میتواند باعث خارش در بغل ساق پا شود.
خارش پا و ارتباط با بیماریهای داخلی
گاهی خارش پا علامت یک بیماری سیستمیک است که نیاز به توجه ویژه دارد.
-دیابت
دیابت یکی از مهمترین علل خارش پا است. قند خون بالا باعث میشود:
- پوست خشک و شکننده شود
- گردش خون در پاها کاهش یابد
- اعصاب محیطی آسیب ببینند (نوروپاتی دیابتی)
- عفونتهای قارچی شایعتر شوند
-بیماریهای کبدی
مشکلات کبدی مانند کلستاز (اختلال در جریان صفرا) میتوانند باعث خارش شدید و منتشر در بدن شوند. در این بیماریها، نمکهای صفراوی در پوست تجمع یافته و باعث خارش میشوند. خارش ناشی از بیماری کبدی معمولاً:
- در کف دست و پا شدیدتر است
- در شب بدتر میشود
- به آنتیهیستامینها پاسخ نمیدهد
-بیماریهای کلیوی
نارسایی مزمن کلیه میتواند باعث خارش شدید بدن و پاها شود. تجمع سموم اورمی در پوست عامل اصلی این خارش است. بیماران دیالیزی بیشتر این مشکل را تجربه میکنند.
-اختلالات تیروئید
کمکاری تیروئید باعث خشکی شدید پوست و خارش میشود. پرکاری تیروئید نیز میتواند با افزایش متابولیسم و گرمای بدن باعث خارش شود.
جدول خلاصه: علل خارش بر اساس ناحیه
ناحیه پا | علل شایع | علائم همراه |
زانو به پایین | درماتیت استازی، خشکی پوست، قارچ، نوروپاتی | تورم، تغییر رنگ، واریس، گزگز |
زانو به بالا | درماتیت تماسی، ساییدگی، اگزما، هورمونی | قرمزی، پوسته، جوش |
بغل پا | سندرم تونل تارسال، آسیب عصبی، فشردگی عصب | سوزش، بیحسی، گزگز |
علت خارش کف پا
خارش کف پا میتواند ناشی از علل متعددی باشد:
-پای ورزشکار: عفونت قارچی که بین انگشتان و کف پا ایجاد میشود
-اگزمای دیسیدروتیک: تاولهای ریز و عمیق در کف پا و کنارههای آن
-خشکی پوست: بهویژه در فصل سرد یا استفاده از آب داغ
-کبد چرب: پاشنههای ترکخورده و خارش کف پا از علائم مشکلات کبدی هستند.
-نوروپاتی دیابتی: آسیب عصبی که باعث گزگز، بیحسی و خارش در پاها میشود.
پای ورزشکار چیست؟
پای ورزشکار یک عفونت قارچی شایع است که معمولاً بین انگشتان پا شروع میشود. علائم شامل:
- خارش شدید، سوزش و درد بین انگشتان
- پوستهپوسته شدن و ترک خوردن پوست
- تاولهای کوچک و قرمزی پوست
سندروم پای بیقرار
سندروم پای بیقرار یک اختلال عصبی است که باعث میل شدید به حرکت دادن پاها میشود. علائم:
- احساس ناخوشایند خزیدن، سوزنسوزن شدن یا خارش در پاها
- تشدید علائم در شب و هنگام استراحت
- تسکین موقت با حرکت دادن پاها
علل احتمالی: کمبود آهن، نارسایی کلیه، دیابت، بارداری، و برخی داروها
خارش عصبی بدن
در صورتی که پزشک موفق به یافتن علت نشود، امکان دارد علت خارش در ذهن فرد جای گرفته باشد. برخی بیماری های روانی احساساتی از جمله خارش را در افراد به وجود می آورند.
افراد مبتلا ممکن است تصور کنند موجودی بر پوست آن ها در حال خزیدن است. با اینکه در این موارد راش وجود ندارد اما احتمال دارد پوست در اثر خاراندن آسیب ببیند. خارش وسواسی می تواند علامتی از بیماری های زیر باشد:
- افسردگی
- اضطراب
- اختلال وسواس فکری عملی OCD
- روان پریشی
- تریکوتیلومانیا
علت خارش چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص صحیح علت خارش پا نیازمند بررسی دقیق توسط پزشک است. روشهای تشخیصی شامل:
-معاینه بالینی
پزشک پوست را از نظر علائم ظاهری مانند قرمزی، تورم، پوستهریزی، تغییر رنگ و زخم بررسی میکند.
-آزمایش خون
برای بررسی قند خون (دیابت)، عملکرد کبد، کلیه و تیروئید انجام میشود.
-تست پچ
برای شناسایی آلرژیهای تماسی استفاده میشود.
-سونوگرافی داپلر
برای ارزیابی جریان خون در وریدها و تشخیص نارسایی وریدی انجام میشود.
-نوار عصب و عضله
برای تشخیص نوروپاتی و سندرمهای فشردگی عصبی کاربرد دارد.
درمان خانگی خارش پا
- مرطوبکنندهها: استفاده روزانه از کرم یا پماد مرطوبکننده حاوی اوره یا سرامید
- کمپرس سرد: گذاشتن کمپرس سرد روی ناحیه خارشدار برای تسکین موقت
- حمام جو دوسر: خیساندن پاها در آب حاوی پودر جو دوسر کلوئیدی
- پرهیز از محرکها: اجتناب از صابونهای تند، آب داغ و لباسهای تنگ
- بالا نگه داشتن پاها: قرار دادن پاها بالاتر از سطح قلب برای بهبود گردش خون
درمان دارویی خارش پا
- آنتیهیستامینها: برای کاهش خارش آلرژیک
- کورتیکواستروئیدهای موضعی: برای کاهش التهاب و خارش
- کرمهای ضد قارچ: در صورت عفونت قارچی
- کرمهای حاوی کپسایسین یا منتول: برای خارش عصبی
- گاباپنتین: برای خارش ناشی از نوروپاتی
درمانهای تخصصی
- جورابهای واریس: برای درماتیت استازی و بهبود گردش خون
- فیزیوتراپی: برای بهبود گردش خون و تقویت عضلات پا
- درمان لیزری واریس: در موارد پیشرفته نارسایی وریدی
- کنترل قند خون: در بیماران دیابتی
درمان خارش عصبی پوست
درمان به علل خاص اضطراب و اعصاب بستگی دارد. در هر صورت خارش بی امان می تواند تأثیر منفی بر کیفیت کلی زندگی شما بگذارد. بنابراین ، حتماً باید به دنبال درمان خارش عصبی خود باشید.
متخصص بهداشت روان می تواند به شما در یادگیری مدیریت اضطراب کمک کند ، که در نتیجه می تواند خارش پوست را کاهش دهد.
درمان خارش ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کورتیکواستروئیدها یا کرمهای آرامش بخش و پمادهای دیگر
- مهارکننده های بازگشت مجدد سروتونین خوراکی ( سروتونین نوعی از داروهای ضد افسردگی است که ممکن است خارش مزمن را در برخی افراد کاهش دهد)
- جلسات مشاوره ممکن است به کنترل خارش کمک کند
درمان خارش عصبی پوست در خانه
همچنین اقدامات و کارهایی وجود دارد که می توانید در خانه برای رفع خارش عصبی استفاده کنید:
- هر روز از مرطوب کنندههای بدون بو و ضدحساسیت استفاده کنید.
- برای کمک به مرطوب نگه داشتن پوست ، به طور روزانه از مرطوبکننده استفاده کنید.
- از پوشیدن لباس های تنگ، حمام های گرم ، نور شدید خورشید یا هر چیز دیگری که باعث خارش می شود ، خودداری کنید.
- ناخن های خود را مرتب کوتاه نگه دارید تا در صورت خاراندن پوست، احتمال زخم کردن پوست را کمتر کنید.
عوارض خارش پوست
حتماً متوجه شده اید که بیشتر مواقع با خاراندن پوست، خارش شدیدتر شده (پروریتوس) و وارد چرخه ی خارش و خاراندن می شوید. این کار می تواند دردناک باشد و گاهی اوقات در صورت آسیب دیدن پوست، در آن ناحیه عفونت ایجاد می کند. همچنین این خراش ممکن است به لکه های پوستی قهوه ای یا رنگ پریده، برجستگی ها، کبودی یا زخم منجر شود.
راهکارهای پیشگیری از خارش پا
با رعایت نکات زیر میتوانید از بروز خارش پا پیشگیری کنید:
- روزانه از مرطوبکننده مناسب استفاده کنید.
- از دوشهای طولانی و آب داغ پرهیز کنید.
- جورابهای نخی و کفشهای راحت بپوشید.
- آب کافی بنوشید (حداقل ۸ لیوان در روز)
- ورزش منظم داشته باشید برای بهبود گردش خون.
- از نشستن یا ایستادن طولانیمدت اجتناب کنید.
- قند خون و فشار خون را کنترل کنید.
- از صابونهای ملایم و بدون عطر استفاده کنید
دکتر نابت تاجمیر ریاحی متخصص پوست و مو